La crisis urémica es la descompensación aguda de una insuficiencia renal crónica (IRC) avanzada (estadio IRIS 4). Los riñones (<25% función) no pueden excretar desechos nitrogenados (urea, creatinina), regular electrolitos, equilibrio ácido-base, ni producir eritropoyetina. Los tóxicos urémicos se acumulan → síndrome multiorgánico. Es una URGENCIA VETERINARIA que requiere hospitalización intensiva.
Fisiopatología de la uremia
- Retención: urea, creatinina, fósforo, potasio, ácidos, toxinas indólicas/fénicas (indoxil sulfato, sulfato p-cresil).
- Desequilibrios: acidosis metabólica, hiperfosfatemia, hipocalcemia (secundaria), hiperpotasemia (riesgo arrítmico), anemia no regenerativa (déficit EPO), hipertensión, dislipemia.
- Efectos tisulares: encefalopatía urémica (neurotoxinas), pericarditis/pleuritis urémica, enteropatía (úlceras, sangrado), miocardiopatía, neuropatía periférica, disfunción plaquetaria (sangrado).
Signos clínicos de crisis urémica
- Letargo severo, estupor, coma.
- Anorexia completa, vómitos persistentes (uremia + gastritis), diarrea/hematéquesis.
- Halitosis urémica característica (amoniaco/úrico).
- Ulceraciones orales (encías, lengua, paladar), estomatitis.
- Deshidratación paradójica (polidipsia inefectiva / vómitos).
- Edema periférico / ascitis / derrame pleural (sobrecarga hídrica + hipoalbuminemia).
- Convulsiones, temblores, mioclonías (encefalopatía).
- Bradicardia / arritmias (hiperpotasemia).
- Hemorragias: petequias, equimosis, epistaxis, melena (uremia plaquetaria).
Etiología de IRC → crisis
- Primaria: nefritis intersticial crónica (inmunomediada, idiopática), amiloidosis (Shar Pei, Beagle), displasia renal, poliquistosis (Bull Terrier, Cairn, Westie).
- Secundaria: nefrotoxicidad fármacos (AINEs, aminoglucósidos, quimioterápicos, contraste), obstrucción crónica (cálculos, estenosis, neoplasia), pielonefritis recurrente, leishmaniosis, hipertensión no controlada, diabetes mellitus, glomerulonefritis.
- Aguda sobre crónica: deshidratación, shock, sepsis, nefrotóxicos, anestesia prolongada.
Tratamiento hospitalario intensivo (24-72h crítico)
- Fluidoterapia IV agresiva (resucitación): NaCl 0.9% / Ringer lactato 60-90 ml/kg/h (shock) → luego 2-3x mantenimiento + pérdidas. Objetivo: euvolemia, diuresis >2 ml/kg/h, corrección azotemia. Monitor: CVP, peso, PCV/TP, electrolitos, gasometría, balance hídrico estricto.
- Corrección electrolitos/ácido-base: K+ (insulina+glucosa, bicarbonato, resinas, diálisis si >6.5 mEq/L o arrítmia), Ca2+ (gluconato calcio IV si <7 mg/dL o signos clínicos), HCO3- (bicarbonato IV si pH<7.15 / HCO3-<15).
- Control vómitos/náuseas: maropitant (Cerenia®) 1 mg/kg IV/SC c/24h, ondansetrón 0.5 mg/kg IV c/8-12h, omeprazol 1 mg/kg IV c/24h, sucralfato suspensión VO.
- Anemia: eritropoyetina recombinante humana (rHuEPO) / darbepoetina (riesgo anticuerpos cruzados), transfusión si Hct<15-18% o signos hipoxia. Hierro (dextrano hierro) + B12/ácido fólico.
- Hipertensión: amlodipino 0.1-0.3 mg/kg VO c/24h, telmisartán (Semintra®) 1 mg/kg c/24h. Monitor TA Doppler/oscilométrico.
- Diálisis (hemodiálisis / diálisis peritoneal): si disponible. Indicación: hiperpotasemia refractaria, sobrecarga hídrica refractaria, acidosis severa, encefalopatía urémica, toxicidad fármacos dializables. Alarga vida con calidad. Centros de referencia.
- Soporte nutricional: sonda nasoesofágica / esofagostomía. Dieta renal líquida (Clinicare RF®, Renal Liquid®). Evite ayuno prolongado.
Manejo domiciliario post-estabilización
- Fluidoterapia subcutánea (SC) domiciliaria: 50-100 ml/kg/día (Lactato Ringer / NaCl 0.9% + KCl si hipokalemia). Entrene al propietario.
- Dieta renal (ver artículo ERC): baja P, proteína moderada alta calidad, omega-3, K+ suplementado, Na+ moderado.
- Fármacos orales: quelantes fosfóricos (cada comida), IECA/telmisartán (proteinuria/HTA), eritropoyetina SC (semanal), suplementos K+/B/vit D (calcitriol si indicado).
- Monitorización semanal propietario: peso, apetito, vómitos, diuresis, actitudes, TA (si posible).
- Revisión veterinaria 1-2 semanas: analítica (crea, SDMA, P, Ca, K, Hct, TA, proteínuria).
- Calidad de vida: escalas HHHHHMM, diario. Decisiones éticas oportunas.