El nistagmo es un movimiento ocular rítmico, involuntario, oscilatorio (fase lenta + fase rápida). Fisiológico: respuesta vestibular normal (rotación, calor/frío conducto auditivo). Patológico: indica disfunción vestibular (periférica: oído interno / nervio VIII) o central (tronco encefálico, cerebelo, vías vestibulo-oculares).
Clasificación y significado clínico
| Tipo | Dirección fase rápida | Localización lesión | Ejemplos |
| Horizontal | Lateral (hacia lado lesionado en periférico; hacia lado sano en central paradójico) | Vestibular periférico (oído medio/interno, n. VIII) o central (núcleos vestibulares, floculonodular) | Otitis media/interna, idiopathic vestibular syndrome (viejo), traumatismo, neoplasia, hipotiroidismo, metronidazol tóxico. |
| Vertical | Hacia arriba (upbeat) o abajo (downbeat) | Exclusivamente CENTRAL (mesencéfalo, cerebelo, cuarto ventrículo) | Neoplasia mesencefálica, hidrocefalia, malformación Chiari, trauma, infarto, tiamina déficit, tóxico (plomo). |
| Rotatorio / Torsional | Rotación alrededor eje visual | Central (cerebelo, pedúnculos cerebelosos) | Similar a vertical. |
| Posicional | Provocado por cambio posición cabeza | Periférico (BPPV análogo) o central | Raro en perros. |
Signos vestibulares asociados (clave para localizar)
- Periférico: Inclinación cabeza (hacia lesión), nistagmo horizontal/rotatorio (fase rápida HACIA lesión), ataxia lateral, vómitos, náuseas, NO déficits proprioceptivos, NO alteración conciencia, NO otros nervios craneales (excepto VII facial - parálisis facial ipsilateral frecuente por proximidad).
- Central: Nistagmo vertical / rotatorio / dirección cambiante, inclinación cabeza (hacia lesión O contralateral paradójica), ataxia + déficits proprioceptivos (parálisis, hemiparesis), alteración conciencia (letargo, estupor), otros nervios craneales afectados (V, VII, IX, X, XII), reflejos posturales alterados.
Causas principales (Differential "VITAMIN D")
- Vascular: infarto, hemorragia, AVM.
- Infecciosa/Inflamatoria: meningoencefalitis (GME, NME, SRMA), otitis media/interna, neosporosis, toxoplasmosis, criptococosis, rickettsias.
- Traumática: TCE, fractura petrosa.
- Anomalías congénitas: hidrocefalia, Chiari, displasia cuadrigémina.
- Metabólica: hipotiroidismo (frecuente), hipoglucemia, hepática, tiamina (dieta cruda pescado crudo).
- Idiopático: Síndrome vestibular idiopático del perro viejo (periférico, buen pronóstico).
- Neoplásica: meningioma, glioma, cordoma, metástasis.
- Degenerativa / Tóxica: degeneración cerebelosa (razas), metronidazol (dosis alta crónica), plomo, organofosforados.
Diagnóstico escalonado
- Examen neurológico completo (localización periférico vs central).
- Otoscopía / video-otoscopía / TAC cráneo (hueso temporal, bulas timpánicas) → oro estándar periférico.
- Analítica completa + T4/TSH, serologías (Neospora, Toxoplasma, Rickettsia, Leishmania, Ehrlichia, Distemper).
- RMN encefálica (gold standard central) + LCR (citología, PCR, proteína, IgG index).
- BAER (potenciales evocados auditivos) si sordera asociada.
Tratamiento según etiología
- Síndrome vestibular idiopático viejo: Soporte (fluidoterapia, antieméticos maropitant/ondansetrón, nutrición asistida, fisioterapia). Recuperación 7-14 días (puede quedar inclinación cabeza residual).
- Otitis media/interna: Miringotomía + lavado + cultivo + antibiótico sistémico 6-8 sem (basado sensibilidad) ± corticoides tópicos/sistémicos. Cirugía (bulolectomía) si crónica/irresponsiva.
- Hipotiroidismo: Levotiroxina 0.02 mg/kg/12h. Mejora en semanas.
- Meningoencefalitis (GME/NME/SRMA): Inmunosupresión: prednisona 2 mg/kg/12h + ciclosporina / citarabina / procarbazina. Pronóstico reservado.
- Neoplasia: Cirugía (accesible), radioterapia estereotáctica (SRT), quimioterapia, paliativos.
- Tóxicos (metronidazol): Suspender fármaco. Vitamina B12, antioxidantes. Recuperación días-semanas.
- Soporte sintomático universal: Antivertiginosos (meclizina 4-12 mg/perro/12h, difenhidramina 2-4 mg/kg/8h), antieméticos, fluidoterapia, protección ocular (lubricantes si lagofthalmos).
Pronóstico
Periférico (idiopático, otitis, hipotiroidismo): Bueno a Excelente. Central (neoplasia, GME, vascular): Reservado a Malo. Clave: localización neurológica precisa → RMN + LCR.